Trong văn hóa Việt Nam, hình ảnh gia đình sum vầy, anh em quây quần dưới một mái nhà chung hoặc sống gần kề nhau luôn là ước mơ và là biểu tượng của sự ấm no, hạnh phúc. Ông bà ta tin rằng, sự gần gũi sẽ tạo điều kiện cho tình thân thêm gắn kết, để con cháu “tối lửa tắt đèn có nhau”. Thế nhưng, đôi khi, chính sự gần gũi tưởng chừng như lý tưởng ấy lại vô tình trở thành chất xúc tác cho những mâu thuẫn âm ỉ, đẩy tình anh em vào vòng xoáy của sự bất hòa, thậm chí là “chiến tranh lạnh” đến mức chẳng buồn chào hỏi nhau.
Một mảnh vườn, một ước mơ đoàn tụ
Câu chuyện bắt đầu từ những năm 50, 60 của thế kỷ XX, khi việc sở hữu một mảnh vườn rộng lớn cách trung tâm đô thị vài cây số không phải là điều quá khó khăn. Ông bà tôi, cũng như nhiều gia đình khác thời đó, đã cần mẫn làm nông nghiệp, chạy chợ để nuôi sống đại gia đình. Dù cuộc sống còn nhiều gian khó, 5-6 đứa con lần lượt ra đời và lớn lên, gắn bó với mảnh đất ấy.
Khi các cậu, các dì đến tuổi dựng vợ gả chồng, ông ngoại tôi đã quyết định chia cho mỗi người một khoảnh đất khoảng 200m² trong khuôn viên khu vườn rộng 1.500m² để an cư lạc nghiệp. Thời chiến, những căn nhà tranh vách đất mộc mạc được dựng lên. Sau năm 1975, khi đất nước hòa bình và cuộc sống dần ổn định, những ngôi nhà kiên cố bằng gạch đá thay thế.
Với tầm nhìn xa trông rộng và mong muốn gia đình luôn đoàn kết, ông tôi đã chừa một khoảng sân lớn ở giữa làm nơi sinh hoạt chung. Tất cả các căn nhà đều quay mặt vào sân, mỗi nhà có một khoảng sân riêng nhưng lưng nhà lại hướng ra đường lớn, và đặc biệt, tất cả đều ra vào chung một cái cổng. Ông bà tin rằng cách sắp xếp này sẽ giúp cả gia đình luôn sum vầy, anh em, con cháu có điều kiện đỡ đần nhau lúc khó khăn, đặc biệt là trong giai đoạn kinh tế đất nước còn nhiều thiếu thốn của những năm 80, 90.
“Nhiều người từng góp ý nên cho các con ra ở riêng hoặc mỗi nhà có một lối đi riêng hướng ra đường, nhưng ông tôi không nghe. Cả gia đình ở quây quần trong khu vườn như vậy để ông yên tâm.”
Lời khuyên ấy đã bị gạt bỏ, bởi đối với ông, sự đoàn tụ, quây quần mới là trên hết.
Khi “cây đa” không còn…
Thực tế cho thấy, khi ông bà tôi còn sống, mọi việc trong đại gia đình nhìn chung vẫn giữ được sự ổn định. Ông bà là “cây đa, cây đề” che chở, là trung gian hòa giải mọi xích mích nhỏ nhặt phát sinh từ những chuyện như tiếng ồn, con gà, con chó chạy sang nhà nhau. Tiếng nói của ông bà có trọng lượng, không ai dám làm trái. Đó là thời kỳ mà sự gắn kết, dù đôi lúc có gợn sóng, vẫn được duy trì nhờ uy quyền và tình thương của người lớn.
Tuy nhiên, mọi việc chỉ thực sự phát sinh thành vấn đề lớn hơn khi ông bà tôi không còn nữa. Sự ra đi của hai vị trụ cột đã khiến “sợi dây” gắn kết vô hình bị đứt gãy. Những mâu thuẫn tưởng chừng đã được giải quyết từ trước đó thực ra vẫn âm ỉ cháy, giờ đây, cộng hưởng với những vấn đề phát sinh mới, đã bùng lên thành ngọn lửa lớn, thiêu rụi tình thân.
Từ những lời góp ý ban đầu, mọi chuyện dần chuyển sang mặt nặng mày nhẹ, rồi nhắc lại chuyện cũ, to tiếng, thậm chí là chửi bới, khích bác, gây gổ và xúc phạm nhau. Sự thiếu vắng người đứng ra phân xử, cùng với việc cái tôi của mỗi người được đẩy lên cao, đã biến những mâu thuẫn nhỏ thành những cuộc “chiến tranh” không ngừng nghỉ.
Cổng chung – Cánh cửa dẫn đến bất hòa
Một trong những nguyên nhân cụ thể gây ra căng thẳng chính là việc ra vào chung một cái cổng. Người thì thích khóa cổng cẩn thận để đảm bảo an toàn, người khác lại muốn mở thường xuyên cho tiện việc đi lại. Sự bất đồng trong một thói quen sinh hoạt tưởng chừng nhỏ nhặt này lại trở thành điểm khởi đầu cho những cuộc tranh cãi không dứt.
Khi đời sống kinh tế khấm khá hơn, con cháu có xe máy, ô tô về chơi, việc đỗ xe cũng trở thành vấn đề. Những tiếng cự cãi, lời qua tiếng lại vì chỗ đậu xe đã xé toang sự yên bình, khiến mối quan hệ vốn đã rạn nứt càng thêm trầm trọng. Từ ý tưởng ban đầu về một gia đình đoàn kết, quây quần, con cháu “tối lửa tắt đèn có nhau”, giờ đây, họ lại ngày càng xa cách, thậm chí chẳng buồn chào hỏi nhau khi chạm mặt.
Nghịch lý của sự gắn kết và lời giải nào cho bài toán khó?
Nghịch lý nằm ở chỗ, chính mô hình sống quây quần, gắn kết mà ông bà tôi dày công xây dựng lại trở thành gông cùm cho tình cảm anh em. Những người trong cuộc nhận ra rằng, dù ý định là tốt đẹp, nhưng việc thiếu đi sự riêng tư, những giới hạn rõ ràng trong không gian sống chung đã khiến mối quan hệ bị bào mòn theo thời gian.
Hiện tại, có người đã góp ý nên đập bỏ hết nhà, quy hoạch lại, chia mỗi người một lô đất riêng quay mặt ra đường, có cổng ngõ lối đi riêng để gia đình được êm ấm hơn. Tuy nhiên, đây không phải là một giải pháp dễ dàng. Những người là bố mẹ, cậu, dì hiện tại đều đã ở tuổi U70, U80, không còn điều kiện kinh tế để xây dựng lại. Hơn nữa, nhà nước đã cấp giấy quyền sử dụng đất (sổ đỏ) cho mỗi nhà theo hiện trạng cũ. Việc muốn quy hoạch, tách thửa lại sẽ liên quan đến vô vàn thủ tục pháp lý phức tạp, tốn kém và mất nhiều thời gian.
Câu chuyện này là một minh chứng rõ ràng cho thấy, đôi khi, sự gần gũi về mặt địa lý không đồng nghĩa với sự gần gũi về mặt tình cảm. Để giữ gìn hòa khí gia đình, không chỉ cần tình yêu thương mà còn cần sự tôn trọng không gian riêng tư, sự thấu hiểu và khả năng giải quyết mâu thuẫn một cách khéo léo, đặc biệt là khi không còn “người lớn” đứng ra làm trung gian hòa giải. Đây vẫn là một bài toán khó, đòi hỏi sự kiên nhẫn và đồng thuận từ tất cả các thành viên trong gia đình để tìm ra một lối thoát cho tình anh em đang bị chia cắt.